İran’da 28 Aralık’ta başlayan ve kısa sürede ülke geneline yayılan protestolar, tüm baskılara rağmen 13. gününü geride bırakırken 14. gününde de sürüyor. HRANA (İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı) tarafından yayımlanan 12. ve 13. gün raporlarına göre, son 13 günde en az 65 kişi hayatını kaybetti, 2 bin 300’ü aşkın kişi gözaltına alındı. Protestolar, 31 ilde 180 şehirde, 500’ü aşkın noktada kayda geçti.
HRANA, yaygın internet kesintilerinin bilgi akışını ciddi biçimde engellediğini vurgularken, buna rağmen özellikle gece protestolarının, mahalle toplantılarının ve çatıdan slogan atma eylemlerinin birçok kentte devam ettiğini bildirdi.
“Dijital sessizlik” altında isyan
Raporda, internet bağlantısının ülke genelinde normal seviyenin yüzde 1’ine kadar düştüğü, mobil internet, VPN ve aramaların büyük ölçüde devre dışı bırakıldığı belirtildi. NetBlocks da İran’ın “dijital karartma”ya alındığını doğruladı. HRANA’ya göre bu uygulama, “şiddeti gizlemek ve hak ihlallerinin belgelenmesini engellemek” amacı taşıyor.
Grevler ve çarşı kapanmaları yayılıyor
Protestolar yalnızca sokaklarla sınırlı kalmadı. Özellikle Kürt ve Lor bölgelerinde (Kürdistan, Kirmanşah, İlam, Batı Azerbaycan) yaygın grevler ve çarşı kapanmaları yaşandı. Sanandaj, Mahabad, Bukan, Saqez, Marivan, Rawansar ve Sarpol-e Zahab gibi birçok kentte esnaf kepenk kapattı. Tahran’da ise çarşı ve ticaret merkezlerinde hayat büyük ölçüde durdu.
HRANA, bu tabloyu şöyle değerlendirdi:
“Sokak protestoları, gece toplantıları ve grevlerin eşzamanlı ilerlemesi, halk hareketinin baskılara rağmen farklı biçimlerde yeniden üretildiğini gösteriyor.”
Çocuklar, öğrenciler hedefte
Rapora göre gözaltına alınanlar arasında en az 167 çocuk ve genç, 48 üniversite öğrencisi bulunuyor. Ayrıca rejim medyasında en az 50 zorla itiraf videosu yayımlandığı bildirildi. Bu durum, baskının yalnızca fiziksel değil, psikolojik ve medya yoluyla da sürdürüldüğünü ortaya koyuyor.
Üniversitelerde ise rejim baskısı artıyor. 35 üniversitede protesto eylemleri kaydedilirken, bazı kampüslerde sınavların ertelendiği, yurtların boşaltıldığı ve öğrencilerin kampüs dışından gözaltına alındığı bildirildi.
Yargıdan açık tehdit: “Moharebeh”
Baskılarla eş zamanlı olarak yargı ve rejim makamlarının dili de sertleşti. Tahran Savcılığı, protestolara katılanların “moharebeh” (Tanrı’ya karşı savaş) suçlamasıyla yargılanabileceğini duyurdu. Yargı Başkanı ise “en ağır cezaların” uygulanacağı tehdidinde bulundu.
HRANA, bu tutumu şöyle yorumladı:
“Ağır suçlamalar ve kitlesel tutuklamalar, protestolara katılımın maliyetini yükseltmeyi hedefleyen bir sindirme stratejisidir.”
Ölümler artıyor
13 günlük bilanço, tablonun ağırlığını ortaya koyuyor:
- Toplam ölü sayısı: 65
- Protestocular: 50
- Çocuk ve gençler: 7
- Rejim güçleri: 14
- Hükümete bağlı sivil: 1
En fazla ölümün yaşandığı iller arasında Chaharmahal-Bakhtiari, İlam, Kirmanşah ve Fars öne çıkıyor.
Uluslararası tepkiler, içeride baskı
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, ölümlerle ilgili bağımsız soruşturma çağrısı yaparken; Avrupa’dan ve çeşitli ülkelerden protestoculara destek açıklamaları geldi. Buna karşın İran yönetimi protestoları “iç mesele” olarak niteleyerek baskıyı sürdürme kararlılığını yineledi.
HRANA: “Hareket bastırılamıyor”
İki raporun ortak sonucunda HRANA şu tespiti yaptı:
“İnternet karartması, kitlesel tutuklamalar ve yargı tehditlerine rağmen protestolar sokaklarda, mahallelerde, üniversitelerde ve çarşılarda varlığını sürdürüyor. Bu durum, İran’daki halk hareketinin bastırılamadığını ve yeni biçimler alarak devam ettiğini gösteriyor.”
İran’da protestolar, ağır bedellere rağmen yaşam pahalılığına, baskıya ve adaletsizliğe karşı büyümeye devam ediyor.
